Phấn hoa lên men trong hũ ong dú: vì sao có vị chua

Phấn hoa trong tổ ong dú có vị chua vì nó không được cất khô như hạt bột, mà được ong trộn với mật và chất tiết của mình rồi đóng kín trong hũ sáp, để vi sinh vật trong đó lên men từ từ. Vị chua ấy là dấu hiệu của một kho lương được bảo quản, không phải dấu hiệu hỏng. Cái người nuôi cần học là phân biệt chua thơm của hũ khoẻ với chua hôi, chảy nước của hũ đã hư.

Hũ phấn nằm ở đâu và trông ra sao

Mở nắp một thùng ong dú, phần giữa thường là khối bánh ấu trùng xếp tầng hoặc xoắn ốc, bọc trong một lớp màng sáp mỏng. Bao quanh khối đó là các hũ sáp hình trứng hoặc hình bầu, dính chùm vào nhau. Đó là kho lương của đàn, gồm hai loại: hũ mật và hũ phấn. Cấu tạo chung của tổ có trong chuyên mục Bên trong tổ ong dú, bài này chỉ tập trung vào hũ phấn.

Hũ phấn và hũ mật nhìn bề ngoài khá giống nhau, nhưng có vài khác biệt đọc được bằng mắt:

• Vị trí: hũ phấn hay nằm gần buồng ấu trùng hơn, vì ong thợ cần lấy phấn thường xuyên để mớm cho ô ấu trùng mới. Hũ mật hay dồn ra rìa và lên phía trên.
• Độ trong: hũ mật khi soi sáng có thể ánh lên màu mật lỏng bên trong; hũ phấn đục, sẫm và đặc.
• Khi hũ bị vỡ: mật chảy ra thành dòng, còn phấn chỉ lộ ra một khối dẻo như bột nhão, không chảy.

Màu phấn trong hũ thay đổi theo nguồn hoa ong mang về: có hũ vàng tươi, có hũ cam, nâu đỏ hay xám. Một tổ có nhiều màu phấn khác nhau thường là tổ đang có nguồn hoa đa dạng quanh vùng bay.

Phấn hoa thành «bánh chua» qua những bước nào

Quá trình này người nuôi không nhìn thấy trọn, nhưng có thể hình dung theo thứ tự:

1. Ong thợ mang phấn về: phấn dính thành viên nhỏ ở giỏ chân sau. Về tới tổ, ong cạo phấn vào hũ đang mở.
2. Trộn ẩm: phấn khô được trộn với một ít mật và chất tiết từ miệng ong, thành khối ẩm, dẻo.
3. Lấp đầy và bịt nắp: khi hũ gần đầy, ong lấy sáp bịt kín miệng hũ. Từ đây bên trong gần như kín khí.
4. Lên men: trong môi trường ẩm, ấm và kín, các vi sinh vật có sẵn trong tổ, trong phấn và trên thân ong bắt đầu làm việc. Phấn chua dần, mềm hơn, mùi thay đổi.
5. Dùng dần: khi cần nuôi ấu trùng, ong mở hũ, lấy phấn ra trộn với mật để cung cấp vào ô ấu trùng trước khi chúa đẻ trứng và ô được bịt lại.

Thời gian lên men và độ chua cuối cùng khác nhau giữa các tổ, các mùa và các nguồn hoa. Không có một mốc cố định để chờ, nên đừng lấy «chua nhiều hay chua ít» làm thước đo sức khoẻ tổ. Thước đo đúng là mùi, độ khô ráo và tình trạng nắp hũ.

Lên men có lợi gì cho đàn

Ở vùng nóng ẩm như miền Nam, phấn hoa để trần rất dễ mốc. Môi trường chua bên trong hũ kín làm nhiều loại nấm mốc và vi khuẩn gây hỏng khó phát triển, nhờ vậy kho phấn để được qua những đợt mưa dầm khi ong ít ra ngoài. Người nuôi lâu năm và các tài liệu về ong không ngòi cũng thường nhắc rằng phấn đã lên men mềm hơn, có thể dễ dùng hơn cho ấu trùng so với phấn khô. Điều chắc chắn với người nuôi là: một tổ có hũ phấn đầy, chua thơm thì đàn đang có dự trữ để nuôi lứa mới.

Ngược lại, tổ không còn hũ phấn nào, hoặc toàn hũ rỗng, là tổ đang thiếu đạm. Đàn có thể vẫn còn mật nhưng chúa sẽ đẻ chậm, khối ấu trùng co lại. Đây là một trong những dấu hiệu sớm của tổ yếu dần.

Hũ phấn khoẻ và hũ phấn hỏng: đọc bằng mắt và mũi

Khi mở nắp thùng, đứng cách tổ một gang tay, hít nhẹ trước khi nhìn. Mũi phát hiện hũ hỏng nhanh hơn mắt.

Vì sao hũ phấn bị hỏng

Hũ hỏng ít khi là chuyện riêng của một hũ. Thường nó là triệu chứng của một vấn đề chung trong tổ:

• Tổ quá ẩm: nước mưa thấm qua nắp, hơi nước đọng lại nhỏ xuống kho phấn. Phấn hút nước, lên men lệch hướng và mốc.
• Tổ quá nóng: thùng phơi nắng trực tiếp làm sáp mềm, hũ méo, nắp hở, phấn khô cứng ở mặt trên rồi hỏng.
• Đàn quá yếu: ít ong thì không đủ quân canh giữ và sửa hũ. Hũ vỡ không ai bịt lại, ruồi và mốc vào nhanh.
• Hũ bị vỡ do người: sau mỗi lần thu mật, tách tổ hay vận chuyển, hũ phấn vỡ để lại phấn hở trong tổ.
• Ruồi đẻ trứng: một số loài ruồi nhỏ bị mùi phấn lên men hút tới, chui qua khe hở đẻ trứng. Dòi nở ra ăn phấn và làm hỏng cả cụm hũ.

Gặp hũ phấn hỏng thì làm gì

1. Chọn giờ mát, sáng sớm hoặc chiều muộn, để ong không bị sốc nhiệt khi mở thùng.
2. Gỡ bỏ phần hỏng bằng thìa nhỏ hoặc dao mỏng: lấy hết hũ chảy nước, hũ mốc, hũ có dòi. Bỏ vào túi kín và mang đi xa thùng, không vứt dưới chân thùng.
3. Lau khô chỗ đọng nước bằng khăn sạch, khô. Không xịt nước, không dùng hoá chất trong tổ.
4. Giữ nguyên hũ còn tốt, kể cả khi trông hơi khác màu. Đừng «dọn cho sạch» quá tay, đàn cần kho đó.
5. Bịt khe hở trên thùng bằng băng keo hoặc sáp để ruồi không vào tiếp.
6. Xử lý gốc rễ: che mưa lại, kê thùng nghiêng cho nước thoát, đưa thùng vào bóng mát, hoặc nhập đàn nếu đàn quá yếu.

Nếu hũ hỏng lan rộng, ấu trùng cũng có dấu hiệu khô hoặc thối, xem thêm các bài trong chuyên mục Tổ yếu, tổ bệnh, tổ sập để đánh giá có cứu được tổ hay không.

Lời khuyên từ trại

Ở trại Ong Quý vùng Trảng Bàng, mỗi lần mở thùng, việc đầu tiên là ngửi rồi mới nhìn. Mùi chua dịu quen thuộc là yên tâm; mùi lạ là kiểm ngay khu hũ phấn trước khi xem phần khác. Những thùng hay có hũ phấn hỏng hầu hết đều có chung một nguyên nhân là ẩm, nên trại ưu tiên sửa mái che và độ nghiêng thùng trước khi nghĩ đến chuyện gì khác. Mật ong dú và các tổ giống của trại đều đi ra từ những đàn được theo dõi kho phấn đều đặn như vậy, vì kho phấn đầy là cách đọc nhanh nhất rằng đàn đang sống khoẻ.

Nếu đang nuôi nhiều thùng, nên ghi lại tình trạng kho phấn mỗi lần kiểm: đầy, vừa, ít, có hũ hỏng hay không. Sau vài tháng, chính những dòng ghi đó cho thấy thùng nào yếu dần trước khi nó sập. Có thể ghi bằng sổ tay hoặc dùng ứng dụng quản lý đàn để không thất lạc.

Câu hỏi thường gặp