Màng sáp bọc quanh buồng ấu trùng ong dú: để làm gì

Màng sáp bọc quanh buồng ấu trùng là lớp “áo khoác” nhiều tầng mà ong dú tự dựng bằng sáp trộn keo, quấn quanh khối buồng nuôi con. Nó giữ nhiệt, giữ ẩm và chặn bớt kẻ lạ lọt tới con non. Mở nắp thấy màng dày, liền mạch, màu đều là đàn đang ổn; thấy màng mỏng dần, rách mà không vá, hay bị bóc trơ ra là đàn đang có chuyện cần xem kỹ.

Màng sáp nằm ở đâu và trông thế nào?

Trong thùng nuôi, khối buồng ấu trùng thường nằm ở khoảng giữa hoặc lệch về phía cửa, còn hũ mật và hũ phấn xếp quanh rìa, ra xa hơn. Màng sáp là lớp ngăn cách giữa hai khu đó. Nhìn từ trên xuống khi mở nắp, người nuôi thường thấy một mái vòm hoặc một tấm màn mỏng màu nâu sậm, nâu vàng hay đen nhạt, phủ lên khối buồng. Có tổ màng phủ kín như cái bát úp; có tổ chỉ phủ một nửa, nửa còn lại lộ ra những buồng tròn nhỏ xếp thành cụm hay thành tầng.

Sờ nhẹ đầu ngón tay vào thì thấy màng mềm, hơi dẻo, dính tay, không giòn như sáp ong mật. Đó là vì vật liệu của ong dú là sáp tiết ra từ ong thợ trộn với nhựa cây chúng tha về. Tỉ lệ nhựa càng cao thì màng càng sẫm và càng dính. Nhìn ngang mép màng sẽ thấy nó không phải một lớp mà là nhiều lớp mỏng như giấy pơ-luya chồng lên nhau, mỗi lớp cách nhau một khe hẹp vừa cho ong bò qua.

Màng sáp giữ nhiệt cho con non ra sao?

Ong dú không làm ấm tổ giỏi như ong mật. Một đàn ong mật có hàng vạn con, rung cơ ngực để sưởi, giữ buồng nhộng gần như cố định quanh mức ba mươi tư, ba mươi lăm độ. Đàn ong dú chỉ vài nghìn con, thân nhỏ, sức sinh nhiệt yếu. Chúng bù lại bằng cách “may áo” cho khối buồng: các lớp màng chồng nhau với khe khí ở giữa làm thành lớp cách nhiệt, nhiệt từ ấu trùng và từ ong bò trong khe được giữ lại lâu hơn.

Kinh nghiệm của nhiều nhà nuôi: bên trong lớp màng thường ấm hơn khoảng trống phía hũ mật vài độ vào sáng sớm mùa lạnh. Ban trưa nắng gắt thì ngược lại, lớp màng cũng làm chậm sức nóng đi vào. Ấu trùng ong dú phát triển tốt nhất trong khoảng chừng hai mươi tám đến ba mươi hai độ; dưới hai mươi độ kéo dài nhiều đêm thì ong non nở chậm, quá ba mươi lăm độ nhiều giờ thì buồng dễ chết khô. Màng sáp là thứ giúp khối buồng không chạy theo sát nhiệt ngoài trời.

Giữ ẩm cũng quan trọng không kém

Buồng ấu trùng ong dú là buồng kín: ong thợ đổ thức ăn vào, chúa đẻ trứng lên trên rồi ong bịt nắp lại. Con non sống cả đời trong khối thức ăn sệt đó cho tới khi thành ong. Nếu không khí quanh buồng quá khô, thức ăn mất nước, ấu trùng ăn không hết hoặc khô quắt. Màng sáp giữ một túi khí ẩm hơn bao quanh khối buồng, nhất là ở vùng gió Lào hay những tuần nắng khô cuối mùa khô ở miền Trung, Tây Nguyên.

Màng dày hay mỏng theo mùa và theo vùng

Không có độ dày chuẩn. Màng thay đổi theo thời tiết và theo sức đàn, nên so tổ này với tổ kia ít có ý nghĩa bằng so chính một tổ qua các tháng.

Chính vì đàn tự gỡ bớt màng khi quá nóng, nên khi mở nắp giữa trưa mà thấy khối buồng trơ trọi, đừng vội kết luận đàn yếu. Hãy đặt tay lên nắp thùng: nắp nóng hầm hập là lý do đã rõ. Đọc thêm cách làm mát ở mục Chống nóng, chống ẩm cho tổ.

Mở nắp thấy màng rách: đọc thế nào?

Mở nắp là một lần làm rách. Màng thường dính vào mặt dưới nắp hay vào vách, nhấc nắp lên là kéo theo một mảng. Vậy nên rách ngay sau khi mở là chuyện thường. Điều cần đọc là chuyện xảy ra trong mấy ngày sau.

Rách do người mở

Mép rách sắc, còn tươi, thường ở phía trên khối buồng, sát chỗ nắp dính. Đàn khoẻ sẽ kéo sáp từ chỗ khác sang vá; sau hai, ba ngày nhìn qua cửa kiểm tra đã thấy chỗ thủng được phủ một lớp sáp mới màu nhạt hơn. Đàn vá chậm quá một tuần là đàn thiếu ong thợ trẻ, những con chuyên tiết sáp.

Rách do kiến, ruồi, thằn lằn

Lỗ rách có mép nham nhở, có khi thấy xác ong hay xác kiến quanh đó, buồng bên dưới bị khoét. Kiến thường vào theo khe nắp hoặc đáy thùng rồi đi thẳng vào chỗ có ấu trùng. Gặp trường hợp này, vá màng không phải việc của người nuôi; việc của người nuôi là chặn đường vào của kiến. Cách chặn có trong bài về kiến ở mục Tổ yếu, tổ bệnh, tổ sập.

Màng tự co rút, bỏ trống

Có những tổ không ai đụng mà lớp màng vẫn thưa dần, khối buồng nhỏ lại, bên trong màng còn những khoảng trống rỗng. Đây là đàn đang co: ít trứng, ít ong non, ong thợ tháo sáp từ màng đem đi xây chỗ khác hoặc bịt khe. Đây là dấu hiệu đáng ghi vào sổ và theo dõi sát hơn so với một mảng rách to do mở nắp.

Những việc người nuôi không cần làm với màng sáp

• Không bóc màng để đếm buồng. Muốn ước lượng khối buồng thì nhìn chu vi và chiều cao bên ngoài là đủ.
• Không cạo màng dính trên nắp thùng rồi vứt đi. Nếu buộc phải cạo để đậy nắp cho kín, hãy gom mẩu sáp đặt lại trong thùng, ong sẽ dùng lại.
• Không phun nước, không thổi khói vào khối màng. Ong dú không cần khói như ong mật, và hơi ẩm thêm vào chỉ làm mốc.
• Không thay nắp thùng ngay sau khi mở nếu nắp mới không có lớp sáp cũ. Màng đang neo vào nắp cũ, thay nắp là đàn phải dựng lại phần mái.
• Không mở nắp vào sáng sớm mùa lạnh. Lúc đó khối buồng đang cần giữ ấm nhất.

Khi nào nên giúp đàn một tay?

Có vài tình huống người nuôi can thiệp được mà không phá việc của đàn. Thứ nhất, khi một mảng màng lớn bị kéo theo nắp, sập xuống đè lên khối buồng: nhẹ tay dùng que tre gạt mảng sáp sang một bên cho thông lối, đừng gỡ bỏ. Thứ hai, vào mùa lạnh mà đàn yếu, màng thưa: có thể bọc thêm lớp ngoài thùng, kê thùng khỏi đất ẩm, che gió lùa cửa tổ, để đàn đỡ phải giữ ấm một mình. Thứ ba, sau khi tách tổ, tổ con thường thiếu màng; đặt kèm một nhúm sáp cũ sạch lấy từ chính tổ mẹ giúp đàn có vật liệu ngay.

Những việc như thế làm trong buổi chiều mát, mở nắp nhanh, đậy lại đúng chiều cũ, không kéo dài quá vài phút.

Ghi lại tình trạng màng mỗi lần kiểm

Màng sáp là thứ dễ nhìn nhất trong tổ mà lại nói được nhiều. Mỗi lần mở nắp, chỉ cần ghi ba ý: màng phủ bao nhiêu phần khối buồng (kín, quá nửa, dưới nửa), màu (sáng mới, nâu, đen cũ), và có chỗ rách cũ chưa vá không. So ba ý đó qua bốn, năm lần kiểm là người nuôi đã thấy đàn đang lên hay xuống, trước khi số ong ở cửa tổ kịp giảm. Cách ghi gọn từng tổ có ở mục Đánh mã và quản lý từng tổ; ai có nhiều tổ có thể ghi thẳng trên ứng dụng quản lý tổ để khỏi lạc sổ.

Việc nên làm ngay

Lần mở nắp tới, đừng nhìn hũ mật trước. Nhìn khối màng: phủ kín hay hở, màu gì, có lỗ nào mép nham nhở không. Chụp một tấm ảnh từ cùng một góc. Ba ngày sau nhìn qua cửa kiểm tra xem chỗ rách đã được vá chưa. Nếu vá rồi, đàn đủ quân, cứ để yên. Nếu chưa, xem ngay ba thứ: kiến quanh chân thùng, nắp có bị nóng quá không, và cửa tổ có ít ong ra vào hơn tuần trước không.