Ngăn mật rời trên tổ ong dú: thiết kế cho dễ thu

Ngăn mật rời là một hộp nông đặt chồng lên trên thùng chính, nối với thùng bằng một khe hoặc lỗ thông nhỏ, để đàn ong dú chất hũ mật lên đó khi tổ dưới đã đầy. Lúc thu mật, chỉ cần tách ngăn trên ra, buồng ấu trùng ở dưới gần như không bị động tới. Thiết kế đúng thì việc thu mật nhẹ nhàng hơn nhiều so với cạy nắp và cắt hũ ngay sát bánh tổ.

Vì sao nên có ngăn mật riêng

Ở thùng một khối, hũ mật bám quanh và sát buồng ấu trùng. Muốn lấy mật phải mở nắp, cắt hũ, mật chảy xuống bánh tổ, ấu trùng bị dính mật, kiến và ruồi kéo đến theo mùi. Đàn mất nhiều ngày để dọn dẹp, có tổ yếu luôn sau một lần thu.

Ngăn mật rời giải quyết đúng chỗ đó: tách vùng chứa mật ra khỏi vùng nuôi con. Đây cũng là ý tưởng của các kiểu thùng nhiều tầng mà người nuôi ong không ngòi ở nhiều nước đã dùng lâu. Chuyên mục Thùng nuôi: kích thước và thiết kế có các bài về thùng một khối; bài này chỉ bàn phần trên cùng.

Các bộ phận của thùng có ngăn mật

Lỗ thông giữa hai ngăn: chi tiết quyết định

Đây là chỗ người tự đóng thùng hay làm sai nhất. Lỗ thông quá rộng thì đàn xây luôn bánh ấu trùng lên ngăn trên, thành ra hai ngăn đều có con, không thu riêng được. Lỗ quá hẹp hoặc đặt sai chỗ thì ong không chịu lên, ngăn mật để trống mãi.

Hai kiểu hay dùng

• Khe dọc mép: tấm ngăn giữa ngắn hơn lòng thùng, chừa một khe hẹp sát một hoặc hai vách. Ong đi theo vách lên trên. Kiểu này hợp với tập tính ong dú hay chất hũ mật ở rìa.
• Lỗ giữa: một hoặc vài lỗ tròn nhỏ ở giữa tấm ngăn. Dễ làm, nhưng nằm ngay trên đỉnh khối ấu trùng nên đàn mạnh có khi xây bánh xuyên qua.

Cách chọn độ rộng

Không có con số chung cho mọi loài ong dú vì kích thước ong và tập tính xây khác nhau. Cách thực tế là làm tấm ngăn tháo rời và chuẩn bị hai, ba tấm có độ rộng khe khác nhau. Lắp tấm hẹp trước; nếu sau một thời gian dài vào mùa hoa mà ong vẫn không lên thì đổi sang tấm rộng hơn. Ghi lại tấm nào hợp với đàn nào để lần sau đóng thùng mới đúng ngay.

Ngăn mật nên nông hay sâu

Ngăn mật thường nông hơn ngăn dưới. Lý do:

• Ngăn nông thì đàn lấp đầy nhanh hơn, không để khoảng trống lớn khó giữ nhiệt phía trên tổ.
• Khoảng trống lớn trên đầu đàn dễ đọng hơi nước và là chỗ ruồi, kiến tìm vào.
• Ngăn nông nhẹ, tách ra dễ, ít làm rung ngăn dưới.

Vách ngăn mật vẫn phải cùng độ dày và cùng loại gỗ với ngăn dưới. Làm vách mỏng để tiết kiệm là mật trên đó bị nắng hun nóng, hũ mềm, rò rỉ xuống tổ.

Khi nào chồng ngăn mật lên

1. Ngăn dưới đã kín: mở nắp thấy hũ mật đã bám đến sát nắp, khối ấu trùng lớn và ong đông.
2. Đang vào mùa hoa: ong mang mật và phấn về nhiều, ống cửa tấp nập.
3. Tổ không mới tách: đàn vừa tách cần dồn sức xây buồng ấu trùng, chồng ngăn lúc đó chỉ thêm khoảng trống phải giữ ấm.
4. Không vào cao điểm mưa dầm: chồng ngăn lúc ẩm kéo dài dễ đọng nước ở mối nối.

Khi chồng lên, quét một lớp sáp mỏng của chính đàn đó quanh khe thông để ong nhận mùi, và dán kín mối nối giữa hai ngăn bằng băng keo vải hoặc sáp để kiến không có đường vào.

Thu mật mà không động buồng ấu trùng

1. Chọn giờ mát, trời khô, không thu sau trận mưa.
2. Gỡ băng keo ở mối nối và luồn dao mỏng hoặc dây cước dọc tấm ngăn để cắt phần sáp ong đã trát.
3. Nhấc ngăn mật lên thẳng, không xoay, không nghiêng, để mật không chảy xuống ngăn dưới.
4. Đậy ngay ngăn dưới bằng một tấm nắp tạm sạch.
5. Mang ngăn mật ra chỗ kín, cách xa thùng, để rút mật bằng cách chọc hũ và hút hoặc để nghiêng cho chảy ra dụng cụ sạch.
6. Trả lại ngăn rỗng hoặc chưa trả nếu sắp hết mùa hoa. Ngăn trả lại còn dính sáp cũ giúp đàn quay lên nhanh hơn.
7. Dán lại mối nối và kiểm tra ống cửa ngay hôm sau.

Mật ong dú nhiều nước, chua thanh, dễ lên men nếu để ở nhiệt độ phòng. Sau khi lọc nên cho vào lọ kín và giữ ngăn mát. Chỉ thu những hũ đã được ong bịt nắp; hũ còn mở là mật chưa đủ chín, nên để lại cho đàn.

Lỗi thiết kế hay gặp

• Ngăn mật và ngăn dưới không khít, hở một kẽ: kiến theo đó vào hút mật.
• Không có tấm ngăn giữa: đàn xây ấu trùng lên ngăn trên, mất ý nghĩa ngăn rời.
• Ngăn mật làm bằng vật liệu khác ngăn dưới, nóng lên quá nhanh dưới nắng.
• Đóng chết các tầng bằng đinh: lúc cần tách phải cạy, rung cả tổ.

Lời khuyên từ trại

Trại Ong Quý thu mật ong dú theo nguyên tắc mật dư mới lấy, buồng ấu trùng thì không đụng. Ngăn mật rời là cách đơn giản nhất để giữ nguyên tắc đó khi số thùng nhiều lên. Người đóng thùng mới nên làm thử vài thùng có ngăn mật trên những đàn khoẻ nhất trước, theo dõi qua một mùa hoa xem ong có lên không, rồi mới làm đồng loạt. Nếu cần mua đàn đã quen với thùng có ngăn trên, có thể dạo chợ mua bán tổ và mật và hỏi rõ người bán về kiểu thùng trước khi nhận.

Câu hỏi thường gặp